12 stycznia 2026
Transpłciowy nastolatek w szkole
Jakiś czas temu przeprowadziłam szkolenie dla kadry pedagogicznej z zakresu transpłciowości. Moja prezentacja została przyjęta w większości bardzo pozytywnie, jednak podczas spotkania padały też pytania i głosy sceptyczne co do tego jak nauczyciele czy dyrektorzy powinni zachowywać się w sytuacji gdy w ich placówce znajdzie się uczeń z dysforią płci. Wszelkie wskazówki i sugestie zawarłam w artykule poniżej. Miłej lektury!
Transpłciowość i niebinarność w szkole – między empatią a systemem
Wstęp
Szkoła jest jedną z najważniejszych przestrzeni socjalizacyjnych w życiu dziecka i młodego człowieka. To miejsce, w którym kształtuje się nie tylko wiedza, lecz także poczucie przynależności, bezpieczeństwa i własnej wartości. W ostatnich latach coraz częściej staje się ona również przestrzenią napięcia – między zmieniającą się wiedzą psychologiczną i medyczną a obowiązującymi procedurami, między potrzebami jednostki a obawami dorosłych, między empatią a systemem.
Temat transpłciowości i niebinarności w szkole budzi silne emocje. Dla części nauczycieli i dyrektorów jest on wyzwaniem nowym, nieoczywistym, czasem budzącym lęk przed popełnieniem błędu, przekroczeniem kompetencji lub naruszeniem prawa. Dla części rodziców – źródłem niepokoju o rozwój własnego dziecka lub spójność wartości przekazywanych w edukacji. Dla samych uczniów transpłciowych i niebinarnych szkoła bywa natomiast miejscem codziennej konfrontacji z pytaniem: czy mogę tu być sobą i czy jestem bezpieczny/a?
Celem niniejszej pracy jest pokazanie, że wspieranie dzieci i młodzieży transpłciowej oraz niebinarnej nie polega na opowiadaniu się „po którejś stronie sporu”, lecz na odpowiedzialnym, etycznym i zgodnym z aktualną wiedzą działaniu w ramach systemu oświaty. Tekst adresowany jest do dyrektorów, nauczycieli, pedagogów i psychologów szkolnych – osób, które w praktyce mierzą się z konkretnymi dylematami, a nie abstrakcyjnymi hasłami.
Współczesna wiedza psychologiczna i seksuologiczna podkreśla, że transpłciowość i niebinarność nie są ani modą, ani zaburzeniem, ani efektem sugestii środowiska. Są one wariantami ludzkiego doświadczenia tożsamości, obserwowanymi w różnych kulturach i epokach historycznych. Trudności, z jakimi mierzą się osoby transpłciowe, wynikają nie z samej tożsamości, lecz z reakcji społecznych: niezrozumienia, stygmatyzacji, odrzucenia lub przemocy.
Standardy medyczne i stanowiska eksperckie
Zarówno Polskie Towarzystwo Seksuologiczne, jak i międzynarodowe towarzystwa naukowe podkreślają, że opieka nad osobami transpłciowymi – w tym nieletnimi – powinna mieć charakter afirmujący płeć. Oznacza to uznanie i poszanowanie tożsamości płciowej osoby oraz dostosowanie wsparcia do jej indywidualnych potrzeb rozwojowych.
Warto podkreślić, że w przypadku dzieci i młodzieży w wieku szkolnym podstawowym i najczęściej wystarczającym etapem jest tzw. tranzycja społeczna. Nie jest ona interwencją medyczną i nie wiąże się z nieodwracalnymi decyzjami. Obejmuje natomiast takie elementy jak imię, zaimki, sposób ubierania się czy funkcjonowanie w grupie rówieśniczej.
Tranzycja społeczna – znaczenie i konsekwencje
Tranzycja społeczna polega na umożliwieniu dziecku lub nastolatkowi funkcjonowania w codziennym życiu zgodnie z jego tożsamością płciową. W praktyce szkolnej najczęściej oznacza to: używanie wybranego imienia i właściwych form gramatycznych, możliwość ekspresji płci (ubiór, fryzura), sposób zwracania się w klasie oraz – w zależności od sytuacji – uzgodnienie rozwiązań dotyczących np. zajęć WF, przebieralni czy łazienek. Są to działania niskoprogowe, odwracalne i niewchodzące w kompetencje medyczne czy prawne.
Znaczenie tranzycji społecznej dla dobrostanu młodych osób transpłciowych i niebinarnych zostało dobrze udokumentowane w badaniach empirycznych. Russell i współpracownicy (2018) wykazali, że możliwość używania wybranego imienia w coraz większej liczbie kontekstów (dom, szkoła, środowisko rówieśnicze) koreluje z istotnym obniżeniem poziomu objawów depresyjnych, rzadszym występowaniem myśli samobójczych oraz mniejszą liczbą zachowań samobójczych. Efekt ten miał charakter stopniowy – im więcej przestrzeni społecznych respektowało tożsamość młodej osoby, tym lepsze były wskaźniki zdrowia psychicznego.
W klasycznym już badaniu Olson i wsp. (2016) porównano poziom funkcjonowania emocjonalnego dzieci transpłciowych po tranzycji społecznej z populacją ogólną. Wyniki wskazały, że dzieci te nie różniły się istotnie poziomem objawów depresji od rówieśników, a obserwowany nieznaczny wzrost lęku mieścił się w granicach reakcji adaptacyjnych. Autorzy podkreślili, że wsparcie rodziny i instytucji – w tym szkoły – pełni funkcję ochronną.
Jednocześnie badania epidemiologiczne jasno pokazują, jak bardzo wrażliwą grupą jest młodzież transpłciowa i gender diverse. Najnowsza meta-analiza McArthur i wsp. (2025), obejmująca 137 badań z różnych krajów, wskazuje na wysoką częstość myśli samobójczych, samouszkodzeń oraz prób samobójczych w tej populacji. Dane te nie mogą być interpretowane jako cecha samej transpłciowości; autorzy konsekwentnie wiążą je z doświadczeniem przemocy, odrzucenia, chronicznego stresu mniejszościowego oraz braku bezpiecznych środowisk.
Z punktu widzenia szkoły oznacza to, że nawet pozornie „drobne” decyzje organizacyjne – sposób zwracania się do ucznia, reakcja na żarty, jasne komunikaty kadry – mogą mieć realny wpływ na czynniki ryzyka lub czynniki ochronne w zakresie zdrowia psychicznego.
Rola szkoły jako instytucji
Szkoła ma ustawowy obowiązek zapewnienia uczniom bezpieczeństwa oraz ochrony ich godności. W przypadku uczniów transpłciowych i niebinarnych oznacza to reagowanie na przejawy przemocy, wykluczenia i wyśmiewania, ale także tworzenie warunków, w których codzienne funkcjonowanie nie staje się źródłem dodatkowego stresu.
Używanie imienia i form gramatycznych wskazanych przez ucznia jest jednym z podstawowych sposobów realizacji tego obowiązku. W praktyce szkolnej możliwe jest rozróżnienie między dokumentacją formalną a codzienną komunikacją. To rozróżnienie pozwala zachować zgodność z przepisami, a jednocześnie respektować tożsamość ucznia.
Rola nauczyciela – codzienna praktyka
Dla nauczyciela najważniejszym narzędziem pracy jest relacja. Proste pytania, takie jak „Jakiego imienia i zaimków chcesz, żebym używał/a?” czy „Czego potrzebujesz, żeby czuć się bezpiecznie w klasie?”, mają często większe znaczenie niż rozbudowane procedury.
Istotne jest również reagowanie na tzw. mikroagresje – pozornie niewinne żarty, komentarze czy aluzje, które w dłuższej perspektywie mogą prowadzić do poczucia izolacji i obniżenia samooceny ucznia.
Dylematy etyczne i głosy sceptyczne
Jednym z najczęściej podnoszonych pytań jest to, czy zwracanie się do ucznia wybranym imieniem i zaimkami jest zasadne w sytuacji braku zgody rodziców. Z perspektywy etycznej kluczowe znaczenie ma zasada dobra dziecka oraz minimalizacji szkód. Szkoła nie zastępuje rodziny ani nie podejmuje decyzji medycznych, ale ma obowiązek chronić ucznia przed krzywdą psychiczną.
Inny argument dotyczy obaw, że wspieranie ucznia transpłciowego „wyróżnia go” na tle klasy. W praktyce jednak to brak reakcji na jego potrzeby najczęściej prowadzi do niechcianego zwracania uwagi i eskalacji napięć. Normalizowanie różnorodności, bez sensacyjności i nadmiernego eksponowania, sprzyja budowaniu bezpiecznego środowiska dla wszystkich uczniów.
Relacja szkoła – rodzice
Współpraca z rodzicami jest jednym z najtrudniejszych, ale i najważniejszych elementów pracy szkoły. W sytuacjach spornych kluczowe jest prowadzenie dialogu opartego na faktach, aktualnej wiedzy i trosce o dobro dziecka. Szkoła może pełnić rolę mediatora, nie opowiadając się przeciwko rodzicom, lecz jednocześnie nie ignorując sygnałów płynących od ucznia.
Kiedy potrzebne jest dodatkowe wsparcie
Szczególną czujność należy zachować w sytuacjach, gdy transpłciowości towarzyszą objawy depresji, lęku, myśli samobójcze lub doświadczenia przemocy. Wówczas konieczna jest ścisła współpraca z psychologiem szkolnym, poradniami specjalistycznymi i – w miarę możliwości – z rodziną.
Podsumowanie: szkoła jako czynnik ochronny
Zebrane dane empiryczne oraz doświadczenia praktyki szkolnej prowadzą do spójnego wniosku: transpłciowość i niebinarność same w sobie nie stanowią czynnika ryzyka dla zdrowia psychicznego. Czynnikami ryzyka są natomiast przemoc, brak akceptacji, dezorientacja instytucjonalna oraz niepewność dorosłych, którzy nie wiedzą, jak reagować.
Badania nad tranzycją społeczną pokazują, że afirmujące, codzienne działania – takie jak respektowanie imienia, języka i ekspresji płciowej – mają znaczenie ochronne i są powiązane z niższym poziomem depresji, lęku oraz zachowań samobójczych. Jednocześnie wysoka częstość samouszkodzeń i myśli samobójczych w populacji młodzieży transpłciowej powinna być dla szkoły sygnałem do wzmożonej czujności, a nie do unikania tematu.
Uwzględnienie neuroróżnorodności dodatkowo komplikuje, ale i porządkuje obraz: część uczniów transpłciowych będzie potrzebować nie tylko wsparcia tożsamościowego, lecz także strukturalnego i edukacyjnego, charakterystycznego dla ADHD czy spektrum autyzmu. To nie osłabia zasadności afirmacji, lecz wskazuje na potrzebę indywidualizacji.
Szkoła, działając w ramach prawa i swoich kompetencji, może pełnić rolę jednego z kluczowych czynników ochronnych w życiu młodego człowieka. Nie oznacza to rozwiązywania wszystkich problemów ani zastępowania rodziny czy systemu ochrony zdrowia. Oznacza natomiast tworzenie przestrzeni, w której uczeń nie musi codziennie walczyć o elementarne uznanie swojej tożsamości.
Między empatią a systemem nie ma sprzeczności – istnieje przestrzeń odpowiedzialnego działania. To w niej kształtuje się szkoła, która nie polaryzuje, lecz chroni; nie upraszcza, lecz rozumie; i która, nawet w obliczu wątpliwości, potrafi postawić dobro dziecka w centrum swoich decyzji.
Bibliografia
Goetz, T. G., et al. (2022). The Transgender and Gender Diverse and Attention Deficit Hyperactivity Disorder: A Systematic Review.
Kallitsounaki, A., & Williams, D. M. (2023). Autism Spectrum Disorder and Gender Dysphoria/Incongruence: A Systematic Literature Review and Meta-Analysis.
McArthur, B. A., Pesigan, K. L., Berg, L., et al. (2025). Suicidality and Nonsuicidal Self-Injury in Transgender and Gender Diverse Youth: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA Pediatrics.
Olson, K. R., Durwood, L., DeMeules, M., & McLaughlin, K. A. (2016). Mental Health of Transgender Children Who Are Supported in Their Identities. Pediatrics.
Russell, S. T., Pollitt, A. M., Li, G., & Grossman, A. H. (2018). Chosen Name Use Is Linked to Reduced Depressive Symptoms, Suicidal Ideation, and Suicidal Behavior Among Transgender Youth. Journal of Adolescent Health.
van der Miesen, A. I. R., de Vries, A. L. C., Steensma, T. D., & Hartman, C. A. (2017). Autistic Symptoms in Children and Adolescents with Gender Dysphoria. Journal of Autism and Developmental Disorders.